The Lemon Pansy, Junonia lemonias lemonias, a common butterfly, breeding easily ผีเสื้อแพนซีสีตาล ผีเสื้อที่พบกว้างขวางทั่วไทย เลี้ยงง่ายน่าลอง
Junonia lemonias lemonias (Linnaeus, 1758)
Wingspan 40-55 mm. UP chocolate brown with pale yellow spots, two prominent large ocelli in space 2 of FW and space 5 of HW, also small ocelli in space 5 of FW and space 2 of HW, HW weakly dentated at vein 4. It is one of the most common species found in Thailand. Because of the wide range of its larval food-plants (Lfp.). The Lfp. include Alternanthera sessilis (Ama.) ผักเป็ดไทย, Hemigraphis schomburgkii (Aca.) ขาไก่, Hygrophila erecta (Aca.) ต้อยติ่งนา, Lepidagathis incurva (Aca.) หญ้าขนไก่, Ruellia graecizans (Aca.) ถุงน้อยพลอยแดง, Pluchea indica (Comp.) ขลู่, Ruellia tuberosa (Aca.) ต้อยติ่ง.Distribution:
ผีเสื้อแพนซีสีตาล เป็นผีเสื้อขนาดกลางค่อนข้างเล็ก ปีกด้านบนมีสีน้ำตาลเข้ม มีจุดตาใหญ่ที่ช่อง 2 ในปีกคู่หน้า และช่อง 5 ในปีกคู่หลัง และมีตาขนาดเล็กในช่อง 5 ของปีกคู่หน้าและ ช่อง 2 ของปีกคู่หลัง ผีเสื้อชนิดนี้พบอย่างกว้างของในเขตที่ราบ เนื่องมาจากพืชอาหารที่หาง่ายหลายชนิดที่พบทั่วไปดังมีรายชื่อด้านบน
The Leopard Lacewing, Cethosia cyane euanthes, an easy butterfly to breed and rear ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา สวยงาม หาง่าย สามารถเพาะเลี้ยงได้ไม่ยากเลย
Cethosia cyane euanthes Fruhstorfer, 1912
Amazing decoration done by the adult female while she spent more or less half an hour laying these eggs on a climbing finger one of her larval foodplants, a passion-fruit genus. These eggs are sculptured and laid tidily. The leopard lacewing butterfly has wingspan of 60-80 mm. This is the most common species in the genus. The male is reddish while the female is yellowish-brown background. Eggs normally hatch in 4-5 days. The larvae have 5 instars developing for 15-20 days, the pupae lasting for 7-8 days and the adults living for 7-12 days. The whole life cycle takes 33-45 days. The larval foodplants include Adenia pierrei (Pas.) นางนูน, Passiflora foetida (Pas.) กะทกรก and Passiflora laurifolia (Pas.) เสาวรส.
ผีเสื้อกะทกรกธรรมดา ภาพไข่ของผีเสื้อที่วางไว้เพียงครึ่งชั่วโมงเท่านั้นที่มือจับของเถากะทกรก ช่างวิจิตรประณีตยื่ง ไข่แต่ละฟองมีผิวที่เป็นร่องตามแนวยาวเหมือนบรรจงเกาะสลักไว้โดยช่างที่ชำนาญ ไข่เหล่านี้เป็นผลงานของผีเสื้อหนอนกะทกรกธรรมดา ที่เลี้ยงง่ายพบทั่วไปในที่ที่มีพืชอาหารปลูกอยู่ แต่กะทรกรกที่มันชอบมักมีก้านเรียบชนิดที่มีขนน้อยเริ่มหายากเข้าไปทุกที เพราะเป็นพืชที่ขึ้นในที่ที่รกจนคนตัดฟันทิ้งไปเสียเกือบหมด ยังโชคดีที่หนอนผีเสื้ออาจจะกินใบพืชใกล้เคียงเป็นอาหารแทนได้ เช่น นางนูนและเสารส ผีเสื้อตัวเต็มวัยเพศผู้มีสีสดออกแดงหน่อย ส่วนเพศเมียมีสีออกเหลืองอ่อนปนน้ำตาล ระยะไข่ที่เห็นนาน 4-5 วัน หนอนมี 5 วัยใช้เวลารวมกัน 15-20 วัน เข้าดักแด้อีก 7-8 วันและออกมาเป็นตัวเต็มวัยใช้ชีวิตได้ 7-12 วันเท่านั้น ตลอดวงจรชีวิตใช้เวลา 33-45 วันซึ่งค่อนข้างสั้น หากจะเลี้ยงเพื่อศึกษาไม่นานเกินรอเลย
คำแนะนำในการเพาะเลี้ยงผีเสื้อ Butterfly rearing (in Thai)
วัตถุประสงค์ของการเพาะเลี้ยงผีเสื้อ?
เพื่อการศึกษาถึงวงจรชีวิต การดำรงชีวิต พฤติกรรม ความสำคัญของผีเสื้อซึ่งเป็นสิ่งที่มีชีวิตและเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ และแน่นอนเพื่อให้ได้ตัวผีเสื้อ ให้ผีเสื้อมีโอกาสรอดตายได้มากขึ้น การปล่อยให้ผีเสื้อเจริญเติบโตเองในธรรมชาติบางครั้งโอกาสที่หนอนผีเสื้อจะรอดเป็นตัวเต็มวัยมีมีน้อยมากโดยเฉลี่ยประมาณ 10 % เท่านั้น เนื่องจากหนอนผีเสื้อมีศัตรูมาก หนอนผีเสื้อลูกโซ่ของอาหารที่สำคัญของนกและสัตวสัตว์เลื้อยคลานอื่น ๆ ตลอดจนแมลงตัวห้ำแมลงแมลงตัวเบียนต่าง ๆ การดูแลเลี้ยงหนอนที่ดีสามารถช่วยให้หนอนมีโอกาสรอดมากถึง 80-90 %
อุปกรณ์ที่ใช้ในการเลี้ยงหนอน
อาจเลี้ยงในกล่องพลาสติกซึ่งมีช่องระบายอากาศเพื่อลดปริมาณของไอน้ำภายในกล่อง เลี้ยงในกรงเลี้ยงแมลง หรือเลี้ยงโดยตรงบนต้นพืช แต่ต้องจำกัดบริเวณไม่ให้หนอนคลานหนีไป และต้องระวังไม่ให้หนอนถูกนก จิ้งจก แมงมุม ต่อ แตน หรือมด กินเป็นอาหาร หรือถูกแมลงตัวเบียนมาวางไข่ที่ตัวหนอน เช่นแมลงวันก้นขน หรือต่อเบียน แตนเบียน ชนิดต่างๆ ซึ่งจะทำให้หนอนตายและได้แมลงตัวเบียนนั้นแทน
การเพาะเลี้ยงหนอนต้องมีความพร้อมเรื่องพืชอาหาร หนอนผีเสื้อต่างชนิดกันอาจจะเลือกกินพืชอาหารที่แตกต่างกัน ดังนั้นจึงควรศึกษาถึงพืชอาหารที่จะนำมาเลี้ยงและพิจารณาว่าสามารถสลับเปลี่ยนชนิดพืชอาหารเพื่อทดแทนกันได้หรือไม่ โดยไม่ปล่อยให้หนอนต้องอดตาย เพราะหนอนเมื่อขาดอาหารจะชะงักการเจริญเติบโต อาจไม่ตายทันทีแต่หนอนอาจจะไม่ลอกคราบ ตายในระหว่างลอกคราบ ลอกคราบออกมาแล้วมีร่างกายไม่สมประกอบซึ่งจะตายไปในที่สุด หากหนอนรอดตายมาได้เมื่อเป็นผีเสื้อก็จะเป็นผีเสื้อที่มีขนาดเล็กกว่าปกติ ผีเสื้อเมื่อเป็นตัวเต็มวัยแล้วจะไม่มีการเติบโตเพื่อเพิ่มขนาดรูปร่างให้ใหญ่ขึ้นไปได้อีก เมื่อมีขนาดเท่าใดก็จะยังคงขนาดเท่านั้นไปตลอดชีวิตจวบจนวันตาย ขนาดของผีเสื้อจึงขึ้นอยู่กับความสมบูรณ์ของหนอนในช่วงที่เป็นหนอนเท่านั้น หนอนที่มีขนาดใหญ่หากขาดอาหารอาจเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมโดยหันไปกินกันเองหรือกินหนอนที่เข้าดักแด้ไปก่อนแล้ว การเตรียมพร้อมเรื่องอุปกรณ์และมีเวลาดูแล มีความเข้าใจถึงการดำรงชีวิตของผีเสื้อในระยะต่าง ๆ โดยการหมั่นสังเกตและจดจำสิ่งที่พบเห็น ซึ่งเป็นธรรมชาติของสิ่งที่มีชีวิต
การเริ่มต้นในการเลี้ยงผีเสื้อ
เราสามารถเริ่มต้นได้ง่าย ๆ จากทุกระยะของการเจริญเติบโต เช่นอาจจะเริ่มที่หนอนผีเสื้อซึ่งกินพืชที่หาได้ง่ายๆ เช่น ส้ม มะนาว กะทกรก รัก ข้าวสาร จำปี จำปา การะเวก เป็นต้น การเลี้ยงหนอนผีเสื้อต้องดูแลใกล้ชิด ต้องหาอาหารให้กินสม่ำเสมอจนหนอนเข้าดักแด้และรอเปลี่ยนแปลงร่างกายเป็นตัวเต็มวัย ถ้าหนอนได้กินอาหารที่สมบูรณ์สม่ำเสมอ เมื่อหนอนเปลี่ยนแปลงร่างกายเป็นดักแด้และเป็นผีเสื้อแล้ว ก็จะได้ผีเสื้อที่มีขนาดใหญ่สมบูรณ์ ในทางกลับกันถ้าอาหารของหนอนไม่สมบูรณ์ ผีเสื้อที่ได้ก็จะมีขนาดเล็กตามไปด้วยหรือตายก่อนที่จะเป็นผีเสื้อ
ตัวอย่างวงจรชีวิตของผีเสื้อถุงทองธรรมดา
การเปลี่ยนแปลงร่างกายเป็นขั้นเป็นตอน (metamorphosis)
แมลงบางชนิดมีการเปลี่ยนแปลงร่างกายในการเจิญเติบโตแบบเป็นขั้นตอนที่ไม่สมบูรณ์ เช่นแมลงปอ ตั๊กแตน จิ้งหรีด แมลงกะชอน มวนและเพลี้ยต่างๆ เนื่องจากไม่มีระยะพักตัว ซึ่งเป็นระยะดักแด้ ส่วนผีเสื้อมีการเจิญเติบแบบเป็นขั้นตอนที่สมบูรณ์แบบบ (Complete metamorphosis) คือมีครบทุกระยะของการเจริญเติบโต กล่าวคือมีระยะไข่ หนอน ดักแด้ และเป็นตัวเต็มวัยซึ่งเป็นผีเสื้อที่มีปีกบินได้ เป็นการเจริญเติบโตที่รวดเร็วมาก โดยทั่วไปผีเสื้อมีระยะไข่ 5-7 วัน หนอนมักมีห้าวัย (instars) รวมอายุหนอนประมาณ 10-14 วัน ดักแด้ 6-7 วันแต่ดักแด้ของผีเสื้อถุงทองมีอายุประมาณ 21 วัน ในบางครั้งยังสามารถอยู่ข้ามฤดูได้นาน 2-3 เดือน ตัวเต็มวัย 5-10 วันหรืออาจจะนานกว่านี้ขึ้นอยู่กับสภาพความสมบูรณ์ของธรรมชาติและพืชน้ำหวานอาหารของตัวเต็มวัย โดยเฉลี่ยใน 1 ชั่วอายุขัยใช้เวลาประมาณ 1 เดือน เป็นเรื่องที่น่ามหัศจรรย์เกี่ยวกับธรรมชาติของผีเสื้อที่น่าศึกษาเรียนรู้ เป็นเรื่องที่เหลือเชื่อว่าพืชอาหารซึ่งเป็นใบไม้ธรรมดาที่หนอนกินสามารถนำไปพัฒนาสร้างเป็นผีเสื้อมีปีก มีสีสวยสดใสได้อย่างไรกัน การเรียนรู้ถึงกำเนิดของสิ่งที่มีชีวิต วิวัฒนาการ การเปลี่ยนแปลงจะช่วยให้เราเข้าใจถึงธรรมชาติของสิ่งที่มีชีวิตโดยเฉพาะแมลงที่สวยงามที่สุดในโลกได้มากขึ้น อันเป็นหนทางหนึ่งที่สำคัญสำหรับการอนุรักษ์พันธุ์ผีเสื้อที่หายากและใกล้จะสูญพันธุ์ไปจากประเทศไทย
คำแนะนำในการเลี้ยงหนอน
การเลี้ยงหนอนอาจจะเริ่มจากไข่ หรือหนอนตัวเล็ก ๆ ควรเลี้ยงในกล่องเล็ก ๆ ปกติไข่ต้องการความชื้น ให้เอาสำลีหรือกระดาษทิชชูชุบน้ำใส่ไว้ในกล่องด้วย หรือจะปูไว้ในกล่องก็ได้ ไข่มักจะฟักภายใน 4-7 วัน เมื่อไข่ฟักควรหาใบพืชอ่อน ๆ ให้กิน 1-2 ใบก็พอ เมื่อหนอนโตขึ้นจึงย้ายไปเลี้ยงในกล่องใหญ่ขึ้น
การเลี้ยงหนอนที่เก็บมาจากการสำรวจ เพื่อให้หนอนเข้าดักแด้และเป็นตัวเต็มวัย ในกรณีที่พืชอาหารหายาก ไม่สะดวกในการสำรวจหาพืชอาหารใกล้บ้าน ควรเก็บพืชอาหารหนอนมาด้วยพอสมควรให้พอเหมาะกับปริมาณหนอนที่ต้องการเลี้ยง การที่จะเก็บพืชให้เขียวสดได้นานหลายวันจึงควรใส่พืชนั้นในถุงพลาสติกและใส่ไว้ในตู้เย็น?เมื่อต้องการเลี้ยงหนอนควรค่อย ๆ ทยอยแบ่งมาให้หนอนได้กินพอสมควร พอให้หมดวันต่อวัน
หนอนทั่วไปมักชอบกินส่วนที่เป็นจุดเจริญเติบโตของพืชซึ่งได้แก่ยอดอ่อน ใบอ่อนจนถึงใบเพสลาดและดอก อย่างไรก็ตาม เมื่อหนอนมีขนาดโตขึ้นใกล้เข้าดักแด้ หนอนอาจจะกินผิวเปลือกของเถา ก้านใบ ทำให้พืชอาหารที่เป็นเถาถูกตัดขาดและพืชแห้งตายทั้งเถา ดังนั้นจึงต้องเก็บหนอนมาเลี้ยงในกล่องและให้หนอนกินเฉพาะเถาที่ตัดมาให้เป็นอาหาร หนอนต้องการใบพืชที่ใหม่สดเหมือนต้นไม้ที่ขึ้นอยู่ในธรรมชาติ พืชที่ตัดมาใส่กล่องให้หนอนกินควรพันด้านโคนกิ่งหรือก้านด้วยสำลีหรือกระดาษทิชชูและพ่นน้ำให้เปีกเพื่อให้ พืชได้ดูดน้ำไปหล่อเลี้ยงยอดไม่ให้เฉาแห้งเร็วเกินไป
ควรใส่หนอนวัยเดียวกันหรือวัยใกล้เคียงกันในกล่องเดียวกันเพื่อสะดวกในการดูแล และควรใส่จำนวนตัวหนอนต่อกล่องในปริมาณพอเหมาะที่ไม่หนาแน่นจนเกินไป เพื่อให้หนอนมีอาหารกินพอเพียงไม่แย่งกันกินจนเกินไปหรือมีมากเกินความต้องการ เนื่องจากหนอนอาจต้องการกินพืชอาหารจำนวนมากพอจนกว่าจะเข้าดักแด้ ดังนั้นจึงควรจำกัดปริมาณหนอนที่จะเลี้ยงไม่เลี้ยงมากจนเกินไปในแต่ละรุ่น ซึ่งถ้าหนอนมากเกินไปจะเป็นภาระในการเลี้ยงดู บางครั้งแทนที่จะเลี้ยงหนอนได้สำเร็จส่วนหนึ่งหนอนอาจจะต้องตายหมดเพราะไม่สามารถหาอาหารให้กินได้ทัน
อาหารที่ใส่ให้หนอนกินต้องเปลี่ยนหรือเติมทุกวัน บางครั้งอาจต้องเปลี่ยนให้วันละ 1-2 ครั้ง เช้าและเย็น ควรเลือกใบที่ไม่แก่จนเกินไป แต่ละครั้งที่เปลี่ยนอาหารควรเอาเศษอาหารและขี้หนอนออกจากกล่องเพื่อให้กล่องสะอาด ไม่สกปรกมากซึ่งจะทำให้เกิดโรคกับหนอนได้ง่าย การปูกระดาษที่พื้นกล่อง เมื่อเวลาเปลี่ยนอาหารก็เปลี่ยนเอากระดาษและสิ่งสกปรกออกไปพร้อม ๆ กัน ทำให้กล่องสามารถใช้ติดต่อกันได้หลายวัน การเปลี่ยนอาหารควรหลีกเลี่ยงในช่วงที่หนอนกำลังพักตัวเพื่อเตรียมลอกคราบ เพราะหนอนกำลังอ่อนแอและยังไม่พร้อมในการกินอาหาร สังเกตได้จากการที่หนอนเกาะนิ่ง ๆ มีส่วนหัวเล็กกว่าลำตัวจนดูคับและรัดมาก หนอนจำเป็นต้องเปลี่ยนคราบใหม่พร้อมทั้งส่วนหัวกะโหลกใหม่ซึ่งจะใหญ่กว่าเดิมโดยการลอกคราบ ปกติหนอนมีการลอกคราบ 5-6 ครั้ง ครั้งสุดท้ายเพื่อเปลี่ยนแปลงตัวเองเป็นดักแด้
เมื่อหนอนเข้าดักแด้แล้ว ดักแด้จะแขวนห้อยอยู่ในลักษณะต่าง ๆ กันตามชนิดและวงศ์ของผีเสื้อ ดักแด้ที่ยังอ่อนนิ่มอยู่เนื่องจากหนอนลอกคราบเป็นดักแด้ใหม่ ๆ ไม่ควรเคลื่อนย้ายหรือแกะออกจากจุดที่ดักแด้แขวนตัวอยู่ เพราะถ้าดักแด้ถูกวางหรือหล่นอยู่บนพื้น ดักแด้จะไม่สมบูรณ์เมื่อเปลี่ยนแปลงร่างกาย อีกทั้งในระหว่างที่จะเปลี่ยนแปลงร่างกายเป็นตัวเต็มวัย จะไม่มีที่เกาะเพื่อยืดกางปีก ก็มักจะได้ผีเสื้อที่ไม่สมบูรณ์ ปีกผีเสื้ออาจจะเล็กใหญ่ไม่เท่ากันทั้งสองข้าง ผีเสื้อเมื่อเปลี่ยนแปลงร่างกายออกมาจากดักแด้ใหม่ ๆ ปีกยังสั้นร่างกายอ่อนนิ่ม ผีเสื้อต้องการที่เกาะเพื่อยืดกางปีกภายในเวลาอันสั้นก่อนที่ปีกจะยืดกางและแห้ง หากผีเสื้อไม่ได้เกาะในตำแหน่งที่ดีเพื่อยืดกางปีก โดยมีปีกบางส่วนไม่ได้เยียดกางตามปกติเมื่อปีกแห้งแล้วภายในเวลาสองสามนาที ผีเสื้อก็จะมีปีกที่พิการและบินไม่ได้
การเลี้ยงหนอนต้องระวังเรื่องความสะอาด ควรล้างกล่องเลี้ยงหนอนด้วยน้ำยาล้างจานให้สะอาด ในกรณีที่มีโรคหนอนระบาดซึ่งมักเกิดจากเชื้อไวรัส ควรล้างกล่องอีกครั้งด้วยน้ำผสมด่างทับทิมหรือ คลอร็อกซ์ เพื่อฆ่าเชื้อโรคด้วย
สวนสัตว์แมลงสยาม (Siam Insect-zoo)
มีบทสรุปของวงจรชีวิต ชั่วระยะเวลาในการดำรงชีวิตในแต่ละวัยของผีเสื้อที่เลี้ยงง่ายและน่าสนใจ จัดแสดงพร้อมภาพประกอบสวยงาม มีการเพาะเลี้ยงจริงของผีเสื้ออีกหลายชนิดเพื่อการศึกษา จัดแสดงให้กับการท่องเที่ยวเพื่อเรียนรู้เกี่ยวกับธรรมชาติของแมลงโดยเฉพาะ เปิดแสดงแล้วทุกวัน
Filed under Hi-Lights Shown at Siam Insect-Zoo, Butterfly Breeding & Rearing การเพาะเลี้ยงผีเสื้อ | Comments Off
