Comparing between the two banded tiger-wasps, Vespa affinis and V. tropica การเปรียบเทียบระหว่างต่อหัวเสือบ้านธรรมดา และต่อหัวเสือแถบกว้าง หรือต่อหลุม
Vespa affinis (Linnaeus, 1764), the lesser banded hornet or the common tiger-wasp, Body length of workers and males 19-25 mm, queens reaching 30 mm. It easily distinguished from the related species, V. tropica by bright yellow or yellow orange at the second gastral segment while that of the latter is black. Vespa tropica (Linnaeus, 1758), the greater banded Hornet or the subterranean tiger-waps, this species is a subterranean species. The two photos were taken at the same ripen mango fruit dropped in the garden at my house in Bangkok (1.v.06).
ต่อหัวเสือบ้าน มีรูปร่างลักษณะสีสันคล้ายกับต่อหัวเสือแถบใหญ่ หรือต่อหลุม มาก แต่แยกความแตกต่างกันได้ง่ายๆ จากโคนปล้องท้องปล้อง 1-2 โดยปล้อง 1 มีสีดำจาง ปล้อง 2 มีสีเหลืองอมส้ม ส่วนในต่อหัวเสือแถบใหญ่มีส่วนท้องปล้อง 1-2 เป็นสีดำ เป็นที่น่าสังเกตว่าต่อหัวเสือบ้านพบทั่วไปแม้ในกรุงเทพฯ ชอบทำรังตามต้นไม้ รังที่สร้างใหม่กลมๆ ขนาดเล็กแต่จะมีการพัฒนาสร้างเป็นรังซับซ้อนขึ้นเป็นรังใหญ่ขึ้นต่อไป ส่วนต่อหัวเสือแถบใหญ่ หรือต่อหลุม เป็นต่อที่ทำรังอยู่ใต้ดิน
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera
Bingham tiger-wasp or Bingham hornet, Vespa binghami ต่อหัวเสือบิงแฮม ต่อหัวเสือที่น่าสนใจ พบจากเขตภูเขาในภาคเหนือของไทย
Vespa binghami du Buysson, 1905
A close similar species to V. velutinus variana in appearance and having yellowish head in contrasting with dark compound eyes, but differs in basal segments of abdomen without yellowish transverse lines which clearly seen in the latter. Medium to large sized, body is rusty brown to reddish- brown, with a lighter yellowish head, dark brown compound eyes, with 3 large ocelli larger than any other species, arranged in triangualr between the compound eyes. Maybe because of their nocturnal habits. Most of people consider hornets are highly dangerous and their presence often causes fear and panic. However, if they are not disturbed they will not be so aggrevise. The bingham tiger-wasp is not a harmful species. I have observed some of them came to the light hunting their preys. The body length is about 30 mm. Distribution:
ต่อหัวเสือบิงแฮม เป็นต่อหัวเสือขนาดกลางถึงใหญ่ ที่อาจจะสับสนกับต่อหัวเสือดอยเนื่องจากพบในเขตภูเขาสูงทางภาคเหนือเหมือนกัน และมีหัวสีเหลืองอ่อนที่ตัดกับสีเข้มของตารวม แต่แตกต่างกันที่ส่วนที่ปล้องที่โคนท้องไม่มีแถบสีเหลืองอ่อน ลำตัวมีสีน้ำตาลมีขนอ่อนปกคลุมลำตัว โดยขนค่อนข้างยาวที่ส่วนท้อง มีตาเดี่ยว 3 ตาระหว่างตารวม มีขนาดใหญ่กว่าที่พบในต่อชนิดอื่นๆ อาจเนื่องมาจากอุปนิสัยในการหากินในเวลากลางคืน จึงมีตาเดี่ยวที่ขนาดใหญ่สำหรับรับแสงได้ดีขึ้น ต่อหัวเสือปกติถูกมองว่าเป็นสัตว์ที่ดถร้ายมีอันตรายสามารถทำร้ายคนถึงตายได้ อย่างไรก็ตามต่อหัวเสือที่อยู่นอกรังและไม่ถูกทำร้ายมักไม่ทำอันตรายต่อคน รวมทั้งต่อหัวเสือบิงแฮม ต่อชนิดนี้พบว่าชอบบินเข้าหาแสงไฟฟ้าในเวลากลางคืนเพื่อล่าเหยื่อ เช่นผีเสื้อกลางคืนที่เกาะอยู่อย่างไม่ระวังตัว รวมทั้งผีเสื้อกลางคืนที่อาจจะมีขนพิษที่มีขนาดใหญ่กว่าต่อหัวเสือด้วยซ้ำไป ต่อหัวเสื้อชนิดนี้มีขนาดความยาวของลำตัวเฉลี่ย 30 มิลลิเมตร พบตั้งแต่รัสเซีย พม่า ลาว ทางใต้ของจีน ที่ยูนนาน เกาหลี ไต้หวัน ในไทยมักพบตามเขตที่สูงในภาคเหนือ เช่นที่เชียงใหม่ เชียงราย ดังแสดงในภาพจากเวียงป่าเป้า
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera
North-Siam tiger-wasps, Vespa velutina variana Vecht, 1957 ต่อหัวเสือดอย ต่อหายากจากภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย รวมทั้งลาว และเวียดนามด้วย
Genus Vespa Linnaeus, 1758 with 17 species described in the world, 11 species known from Thailand. Vespa velutina Lepeletier, 1836 is one of them. There are 12 subspecies known in this species. It is a variable species, with very different in colored patterns amongst the subspecies.
Vespa velutina variana Vecht, 1957, Zool. Verh.,
In 2004, Vespa velutina nigrithorax the Asian black thoracic hornet (occurring in
ต่อหัวเสือดอย เป็นต่อหัวเสือชนิดหนึ่งที่อยู่ในสกุล Vespa ในโลกนี้มีจำแนกชนิดไว้แล้ว 17 ชนิด แต่มี 11 ชนิดที่รู้จักกันในประเทศไทย ต่อหัวเสือดอยชนิดย่อยที่พบในประเทศไทย คือชริดย่อย Vespa velutina variana ซึ่งเป็น 1 ใน 12 ชนิดย่อยที่พบจากทั่วโลกแต่ส่วนใหญ่อยู่ในเอเชีย ลักษณะภายนอกโดยเฉพาะสีแตกต่างจากต่อชนิดย่อยอื่นค่อนข้างมาก ต่อหัวเสือดอยยังมีรายงานว่าพบในลาว และเวียดนามด้วย ลักษณะส่วนหัวมีสีเหลืองอ่อนจนถึงแดงอ่อนปนน้ำตาล มีตารวมสีน้ำตาลเข้มถึงดำ อกมีสีน้ำตาลเข้ม ข้างอกด้านหน้าใกล้ส่วนหัวมีสีเหลือง ส่วนหลังของอกมีสีเหลืองอ่อน ส่วนท้องปล้อง 1-2 มีสีน้ำตาลเข้ม ด้านหลังของปล้องมีสีเส้นสีเหลืองแคบในปล้อง 1 และกว้างในปล้อง 2 ปล้อง 3 และ 4 มีสีเหลืองอ่อน ยอเว้นเส้นระหว่างปล้อง และจุดรูปสามเหลี่ยมที่ฐานปล้องตรงส่วนกลางของปล้อง 3 และบางครั้งก็พบที่ปล้อง 4 ด้วย มีสีน้ำตาลเข้ม ปล้องใกล้ปลายท้องมีสีน้ำตาลเข้ม อาจจะมีแต้มสีเหลืองอ่อนที่ด้านบนปล้อง 5 ลำตัวยาว 15-22 มิลลิเมตร ข้อควรระวังในการดัดแปลงรูปต่อหัวเสือดอยจากตัวอย่างที่มาจากประเทศเพื่อนบ้านทั้งจากชวาและฮ่องกงจะเป็นต่อหัวเสือคนละชนิดย่อยกันกับที่พบในประเทศไทย ผู้เขียนได้พบต่อหัวเสือดอยบินมาหาแสงไฟที่เปิดไว้ในป่าที่เวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย และเห็นพฤติกรรมของต่อตัวหนึ่งซึ่งมาคาบผีเสื้อกลางคืนไปต่อหน้าต่อตา ดังแสดงในภาพ แม้ว่าต่อหัวเสือดอยจะหากินเหยื่อตอนกลางคืน แต่ผู้เขียนก็ยังพบต่อชนิดเดียวกันนี้ออกบินกินน้ำตามที่ชื้นแฉะใกล้ลำธารในเวลากลางวันด้วย
อนี่งต่อหัวเสือดอยชนิดย่อยที่มีอกดำ (พบในอินเดียถึงทางใต้ของจีน เข้าใจว่าเป็นชนิดย่อยที่พบในฮ่องกง และอินโดนีเซีย) มีรายงานว่ามีการติดไปกับสินค้าไปถึงทางใต้ของฝรั่งเศสเมื่อ 4-5 ปีที่ผ่านมาและปรับตัวกลายเป็นแมลงที่เป็นศัตรูทำลายผึ้งทางใต้ และทางตะวันตกของฝรังเศสในปัจจุบัน
back to Subfamily Vespinae
Some facts on social wasps (Vespidae: Hymenoptera) ข้อเท็จจริงบางอย่างเกี่ยวกับต่อซึ่งเป็นสัตว์สังคมที่มีวรรณะ
Wasps have a caste system, comprising male and two female castes which are queen and worker. Queens are fertile females while the workers are more or less sterile females. Colonies consist of a single mother queen (often multi-queens) and workers while males and new queens appear in mating season. Thus the wasp colonies are families. Wasps nests are houses for these families and should be protected against any kind of enemy.
Enemies include from small parasites to human being. Becases nests are storages of much protein (rarely also honey) and attract a wide range of parasites and predators. Stings, associated with poison, have developed to protect nests from large predators including humans. Female wasp bears strong ovipositor for egg laying, some for paralyzing prey and defene against enemies. So, wasps those can sting are all females.
ต่อมีวรรณะประกอบด้วยเพศผู้ เพศเมียซึ่งมีต่อราชินีและต่องาน หรือต่อกรรมกร ไข่ที่ได้รับการผสมเจริญเติบโตเป็นเพศเมีย ส่วนไข่ที่ไม่ได้รับการผสมเจริญเติบโตเป็นเพศผู้เท่านั้น ดังนั้นเพศเมียจึงมีทั้งพ่อและแม่ ส่วนเพศผู้มีแต่แม่ไม่มีพ่อ ต่อราชินีเป็นเพศเมียที่สามารถเจริญเติบโตได้สมบูรณ์ ส่วนต่องานเป็นเพศเมียที่ไม่สามารถเจริญเติบโตได้สมบูรณ์ ในรังต่อจะมีต่อราชินีที่เป็นแม่ 1 ตัว มักมีต่อราชินีที่เป็นลูกอีกหลายตัวและต่องาน ส่วนต่อเพศเมียและต่อราชินีใหม่จะปรากฏตัวในฤดูกาลการผสมพันธุ์เพื่อสร้างรังใหม่ ดังนั้นในรังต่อหนึ่งจึงเป็นบ้านของครอบครัวใหญ่ที่ต่อต่างช่วยกันทำงาน ดูแลบ้านให้ปราศจากศัตรูที่จะมารบกวน
ศัตรูในที่นี้หมายถึงแมลงตัวเบียนขนาดเล็ก ตัวห้ำอาจจะเป็นแมลง แมงมุม สัตว์อื่นๆ รวมถึงมนุษย์ด้วย เนื่องจากรังต่อมีส่วนประกอบของโปรตีน ต่อบางชนิดก็เก็บน้ำหวานไว้ที่รังด้วย จึงดึงดูดให้สัตว์หลายชนิดสนใจ การป้องกันรังโดยการต่อย ต่อที่ต่อยได้ทุกตัวเป็นต่อเพศเมียเท่านั้นเพราะต้องใช้อวัยวะในการวางไข่เป็นอาวุธในการต่อย การต่อยนอกจากเป็นการป้องกันตัว ป้องกันรังแล้วต่อบางชนิดยังสามารถใช้ในการล่าเหยื่อโดยการต่อยให้เหยื่อสลบก่อนจะคาบเหยื่อไปกินเป็นอาหารที่รังต่อไป
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera
What’s different between hornet (Tór) and wasp (taen) ? ต่อ กับแตน ต่างกันอย่างไร
Hornet or locally known as tiger-waps is the large insect of the Family Hymenoptera that female and worker can sting. Wasp in general is also insect of the same family and can stiinmg as well, but generally with narrower waist. We have two common names in Thai called Tór (pronounce like T+or) for the hornet and Taen for slimmer wasp. Tór is mostly large sized with the fat body and usually body length longer than 15 mm while taen is relatively shorter and slimmer body. The most common tiger wasp, Vespa affinis (Linnaeus, 1764) builds its nest in rounded shaped with clay sometimes in the small garden in the city even in Bangkok. Taen net usually in different shaped such as flat, lining, or lid shaped.
ต่อ กับแตน ต่างกันอย่างไร
ต่อเป็นแมลงที่มีพิษเพศเมีย (หมายถึง Queen และ Worker) เพราะต้องมีเหล็กไนอยู่ที่ปลายท้องเพื่อต่อยเหยื่อและไว้ป้องกันรัง มีปีกบางใสสองคู่ ปีกคู่หลังมีขนาดเล็กกว่าปีกคู่หน้ามาก มีปากแบบแมลงโบราณซึ่งมีเขี้ยวที่กางออกทางข้างสองข้าง ทำให้ต่อสามารถสร้างรังจากดินได้ในรูปแบบต่างๆ จัดอยู่ในวงศ์ Vespidae อันดับ Hymenoptera มีขนาดใหญ่ ลำตัวอ้วน มีความยาวตั้งแต่ 15 มิลลิเมตรขึ้นไป แตนเป็นแมลงในวงศ์เดียวกันกับต่อ (Vespidae) แต่มีขนาดเล็กกว่า ลำตัวผอมเรียว มีความยาวสั้นกว่า 15 มิลลิเมตร ส่วนใหญ่ต่อจะสร้างรังรูปทรงกลม ในขณะที่แตนสร้างรังได้หลายรูปแบบ ทั้งรูปทรงคล้ายฝักบัว เป็นแผ่นบาง หรือเป็นเส้นยาว ตัวอย่างต่อที่คนส่วนใหญ่รู้จักกันดี ต่อหัวเสือบ้าน Vespa affinis (Linnaeus, 1764) เป็นต่อหัวเสือที่พบทุกภาคของประเทศไทย มีการทำรังเป็นรังรูปทรงกลมใหญ่ มักอยู่ตามใต้ต้นไม้ใหญ่ เป็นต่อที่มีบทบาทมาก และเคยมีข่าวรุมต่อคนถึงตายได้ถ้าคนไปรบกวนทำร้ายต่อก่อน แต่ปรกติต่อจะหากินไปทั่ว เช่นตามผลไม้สุกงอม ตามเศษอาหารที่คนทิ้งไว้ เป็นต้น
หมายเหตุ มีคำว่าต่อและแตนที่เรียกแมลงที่ไม่ได้อยู่ในวงศ์ Vespidae เป็นคำยกเว้น เช่นต่อตัวเรียวผอมๆ มีทั้งขนาดเล็กและใหญ่ เหมือนแตนมาก เช่น ต่อหมาร่า (Sphecidae) นอกจากนี้ก็มี ต่อแมงมุม (Pompilidae) ที่มีขายาว ตัวผอมๆ ก็มี ซี่งบางทีก็อาจหลงไปเรียกแตนได้ง่ายๆ ต่ออีกหลายชนิดที่มีลำตัวเล็กและยาวไม่ถึง 15 มิลลิเมตรยังมีอีกหลายชนิด เช่น ต่อกาเหว่า (Chrysididae) ซึ่งมีสีเขียวตัวป้อมๆ สั้นๆ และต่อรู (Scoliidae) ซึ่งมีขนมีตัวเรียวๆ อาศัยอยู่ในรูใต้ดิน และต่อฟันเลื่อย (Tenthredinidae) ดังนั้นชื่อต่อกับแตน บางทีก็ยังสร้างความสับสนได้ไม่น้อย
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera
Wasps Subfamily Vespinae: Hymenoptera from Thailand ต่อหัวเสือ ต่อนอนวันในวงศ์ย่อย Vespinae ที่พบจากประเทศไทย
Subfamily Vespinae, Family Vespidae
World species = 23 species, Recorded in Thailand =18 species, I can list so far =13 species.
1. Provespa anomala (de Saussure, 1854) ต่อนอนวันเล็ก
Distribution:
2. Provespa barthelemyi (Buysson, 1905) ต่อนอนวันธรรมดา
Mostly in the North, Noreast and Central Thailand. Comparatively larger than the other species.
3. Vespa affinis (Linnaeus, 1764) ต่อหัวเสือบ้าน พิษและการแก้ไข
4. Vespa basalis Smith, 1852 ต่อเมืองเหนือ หรือต่อหัวเสือดำ (The black-bellied hornet)
5. Vespa bicolor Fabricius, 1787 ต่อหัวเสือเหลือง
6. Vespa binghami Buysson, 1903 ต่อหัวเสือบิงแฮม
7. Vespa ducalis Smith, 1852 ต่อหัวเสือป่า
(Some nice photos from Taiwan)
8. Vespa mandarinia Smith, 1852 ต่อหัวเสือยักษ์
9. Vespa mocsaryana Buysson, 1905 ต่อหัวเสือปักษ์ใต้
10. Vespa multimaculata Pérez, 1910 ต่อหัวเสือปากลาย
11. Vespa soror du Buysson, 1905 ต่อหัวเสือใหญ่ (The large hornet)
12. Vespa tropica (Linnaeus, 1758) ต่อหลุม ต่อหัวเสือแถบใหญ่ (The greater banded hornet) Distributed in S. China, Laos, Vietnam and N. Thailand.
13. Vespa velutina variana Vecht, 1957 ต่อหัวเสือดอย
back to Hymenoptera
Provespa barthelemyi and P. anomala, two harmful nocturnal wasps to men at the light trap ต่อนอนวันธรรมดา และต่อนอนวันเล็ก ต่อสีน้ำตาลอ่อน ที่หากินในเวลากลางคืน ต่ออันตรายในการสำรวจแมลงด้วยกับดักด้วยแสงไฟฟ้า
In generally when we set a light trap for attracting insects especially in the jungles or nearby, we usually see the harmful common nocturnal wasp, Provespa barthelemyi (Buysson, 1905) - ต่อนอนวันธรรมดา or the other smaller species, occurring in the Peninsular Thailand, called Provespa anomala (de Saussure, 1854) - ต่อนอนวันเล็ก This wasp can be seen mostly at night. It hides itself during the day. Be careful of this wasp ! Don’t step on it or touch on it. It will sting and causing painful.
ในขณะที่เราตั้งกับดักแมลงด้วยแสงไฟฟ้าโดยเฉพาะในเขตป่าหรือบริเวณที่ไม่ค่อยมีแสงไฟฟ้าอยู่เป็นประจำ มักจะพบว่ามีต่อนอนวันธรรมดา และต่อนอนวันเล็กซึ่งมีสีน้ำตาลอ่อนมาบินป้วนเปี้ยนอยู่เสมอเพื่อคอยจับแมลงเล็กๆ กินเป็นอาหาร ต่อนอนวันธรรมดามีขนาดใกล้เคียงกับต่อหัวเสือบ้าน ปกติมักไม่ทำอันตรายต่อคนเราถ้าไม่รบกวนมันก่อน เช่นการเดินไปเหยียบโดยไม่ทันสังเกตหรือไปปัดโดนโดยไม่ระวังก็อาจจะถูกต่อต่อยเอาได้ พิษของเหล็กไนสามารถสร้างความเจ็บปวดให้ได้ไม่น้อย จึงควรระวัง
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera
