Category Archives: Hymenoptera-Vespidae ต่อ แตน Wasps, Hornets

A perfect wasp-mimic surphid fly (Syrphidae) seen at Kaeng Krachan ภาพแมลงวันหัวหนา แมลงวันที่ปรับตัวเหมือนแตนสีเหลืองดำมากจากแก่งกระจาน

wf04-450n.gifwf01-450n.gif
Ceriana sp., is a perfect wasp-mimic syrphid fly (Syrphidae) has been seen at Kaeng Krachan on my week-end holiday 4th-5th February 2012. Some syrphid fly has slim body, with constricted abdomen mimickling thread-waisted wasps (Specidae) and some vespid wasps (Vespidae) especially the Continentale Potter-wasp, Phimenes flavopictum continentale (Zimmermann, 1931). It is easy to distinguish from wasp by having rudimentary hind wings (hateres) which used for maintaining equilibium during flight.
         ภาพการปรับตัวของแมลงวันดอกไม้ แมลงวันวงศ์นี้บางชนิดมีรูปร่างและสีเหมือนแตน เป็นการแปลงโฉมที่สมบูรณ์มากจนนึกไม่ถึงขณะที่ผู้เขียนถ่ายภาพระหว่างการเดินทางไปพักผ่อนสุดสัปดาห์ที่แก่งกระจานเมื่อวันที่ 4-5 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ความจริงเพิ่งปรากฏเมื่อพยายามจำแนกชนิด แต่ก็ยังหาชื่อชนิดไม่ได้ เพียงแต่พบความจริงว่าไม่ใช่ต่อหรือแตนสีเหลืองดำที่มีส่วนท้องคอดกิ่ว ซึ่งเป็นลักษณะที่พบในต่อหมาร่า (Sphecidae) หรือแตนดินเหลืองคาบสมุทร แมลงวันทุกชนิดมีปีกคู่หลังลดรูปลงเป็นเพียงอวัยวะเล็กๆ ซึ่งใช้ในการทรงตัวในขณะบิน

The Common Nocturnal Hornet, Provespa barthelemyi ต่อนอนวันธรรมดา ต่ออันตรายที่อาจเป็นอันตรายกับคนชอบบินมาหาแสงไฟฟ้าเวลาค่ำคืน

proespal450.jpgproespall450.jpg
provespa.jpgprovespa-two.jpgprov.jpg
Provespa barthelemyi
(du Buysson, 1905)
         They are uniform yellow-brown, nocturnal, very large ocelli with posterior ocelli closer to the eye than to each other. Body stout, clypeus pale yellow while the other two species darker, yellow-brown. Worker 14-15 mm. All members of Provespa are nocturnal insects and attracted to lights at night. They can be harmful to human by their poisonous sting. Once one of them stung me on my arm while I was searching for insects at night. It was a paintful stung, my whole arm swollened not long after that, feeling hotter in temperature and painted for almost 2 days.
        
ต่อนอนวันธรรมดา มีสีเหลืองอมน้ำตาลสม่ำเสมอกันทั้งตัว มีตาเดี่ยวสามตาขนาดใหญ่ ตาเดี่ยวคู่ที่อยู่ด้านหลังอยู่ใกล้กับตารวมมากกว่าระยะห่างระหว่างตาเดี่ยวด้วยกัน รูปร่างค่อนข้างกลมป้อม ริมฝีปากบนมีสีเหลืองอ่อน ต่องานมีขนาดยาว 14-15 มิลลิเมตรยาวกว่าต่อนอนวันเล็กซึ่งมีรูปร่างเล็กลำตัวเรียวกว่า ต่อนอนวันทุกชนิดเป็นแมลงที่หากินกลางคืน ถูกดึงดูดด้วยแสงไฟฟ้าตามบ้านเรือน จัดเป็นต่อที่มีอันตรายหากถูกต่อย ผู้เขียนเคยถูกต่อนอนวันธรรมดาต่อยที่โคนแขนขณะที่ไปสำรวจแมลงที่มาเล่นไฟฟ้า ผลเจ็บปวดมาก แผลบวมแดง พิษลามไปอย่างรวดเร็วทำให้แขนบวมแดงทั้งแขนแม้ว่าจะมียาทาถอนพิษทาแล้วก็ตาม รู้สึกได้ว่าแขนที่ถูกต่อยร้อนและเจ็บปวดอยู่นานเกือบ 2 วันจึงยุบ อย่าไรก็ตามต่อนอนวันมักไม่ต่อยคนถ้าไม่รบกวนมัน การที่ต่อนอนวันบินมาหาแสงไฟฟ้าเพื่อหาอาหารที่เป็นแมลงอื่นๆ กินนั่นเอง

The Lesser Yellow-jacket, or The Lesser Parapolybia Paper Wasp, a common paper wasp in Thailand, Parapolybia varia แตนใต้ใบไม้เล็กที่ชอบทำรังใต้ใบไม้ พบทั่วไปในประเทศไทย

dsc_0199-450.jpgdsc_0193.jpgdsc_0197.jpgdsc_0199.jpg
Parapolybia varia
(Fabrcius, 1787) 
Subfamily POLISTINAE: Family VESPIDAE
The Lesser Yellow-jacket is a very common species of paper wasp in Thailand. Adult body length is about 11-17 mm, brown with yellow markings. The nest is rather small usually under the leaves 1-2 meters high above the ground. Photos of the top row were from a longan tree at Siam Insect Zoo, Mae Rim, Chiang Mai.
แตนใต้ใบไม้เล็ก หรือแตนเหลืองเล็ก เป็นแตนขนาดเล็ก พบได้ตามสวนทั่วไปในประเทศไทย มีลำตัวค่อนข้างเรียวยาวประมาณ
11-17 มิลลิเมตร ลำตัวมีสีน้ำตาลลายเหลือง มักทำรังตามใต้ใบไม้ในสวนสูงจากพื้นดินประมาณ 1-2 เมตร รังอาจจะมีขนาดเล็กมีแตนอาศัยอยู่ 10-20 ตัวไปจนถึงรังขนาดใหญ่ที่มีรังละนับร้อยตัว รูปแบบรังจึงแตกต่างกันไป ภาพแถวบนจากรังขนาดเล็กที่ทำอยู่ใต้ใบลำไยที่สวนสัตว์แมลงสยาม แม่ริม เชียงใหม่

What’s the difference between hornet (Tor) and wasp (taen) ? ต่อ กับแตน ความแตกต่าง ประโยชน์และโทษ

wasp3-trat104n.jpg
Vespa tropica (Fabricius, 1785) leefmanni v.d Vecht ต่อหลุม ต่อหัวเสือแถบใหญ่ The greater banded hornet [S. China, Laos, Vietnam and N. Thailand]
v-affinis-hse3.jpg
Vespa affinis (Linnaeus, 1764) ต่อหัวเสือบ้าน พิษและการแก้ไข
taen1.jpg
Delta companiforme gracilior (Giordani Soika, 1986) แตนดินเหลืองหลังดำ Black back mud-wasp
sphecid01-kpb203.jpg

Hornet or also known as tiger-wasp is a large wasp of the Family Vespidae. Order Hymenoptera that none fertile females or workers can sting. Wasps in general are also other narrower-waisted insects of the same family that can sting as well. We have two common names in Thai called Tor (pronounced like T+or) for the hornet and Taen for slimmer wasp. Tor is mostly large sized with the fat body and usually body length longer than 15 mm while Taen is relatively shorter and slimmer body. The most common House Tiger Wasps, Vespa affinis build their nests in a round-shaped with clay. sometimes near iour housing even in Bangkok. Taen nests usually have various shaped such as flatten, lining, or lid shaped. 
ต่อ กับแตน ต่างกันอย่างไร
       ต่อเป็นแมลงที่มีพิษเพศเมีย (หมายถึงนางพญา Queens และต่องาน Workers) เพราะมีเหล็กไนอยู่ที่ปลายท้องซึ่งเป็นอวัยวะในการวางไข่หรือใช้ต่อยเหยื่อและไว้ป้องกันรัง มีปีกบางใสสองคู่ ปีกคู่หลังมีขนาดเล็กกว่าปีกคู่หน้ามาก มีปากแบบแมลงโบราณซึ่งมีเขี้ยวที่กางออกทางข้างสองข้าง ทำให้ต่อสามารถสร้างรังจากดินได้ในรูปแบบต่างๆ จัดอยู่ในวงศ์ Vespidae อันดับ Hymenoptera ต่อรังที่สร้างใหม่ๆ จะมีลักษณะทรงกลม ขนาดเล็ก เมื่อนานวันเข้าก็ขยายใหญ่ขึ้นจนอาจจะมีขนาดมีขนาดใหญ่รังกว้าง 30-50 เซนติเมตรหรือใหญ่กว่า ตัวเต็มวัยมีลำตัวอ้วน มีความยาวตั้งแต่ 15 มิลลิเมตรขึ้นไป  แตนเป็นแมลงในวงศ์เดียวกันกับต่อ (Vespidae) แต่มีขนาดเล็กกว่า ลำตัวผอมเรียว มักมีลำตัวสั้นกว่า 15 มิลลิเมตร ส่วนใหญ่ต่อจะสร้างรังรูปทรงกลม ในขณะที่แตนสร้างรังได้หลายรูปแบบ ทั้งรูปทรงคล้ายฝักบัว เป็นแผ่นบาง หรือเป็นเส้นยาว ตัวอย่างต่อที่คนส่วนใหญ่รู้จักกันดี  ต่อหัวเสือบ้าน (Vespa affinis) เป็นต่อหัวเสือที่พบทุกภาคของประเทศไทย อาจจะพบทำรังใกล้บ้านคนแม้ในกรุงเทพฯ เป็นต่อที่มีบทบาทมาก และเคยมีข่าวรุมต่อคนถึงตายได้ถ้าคนไปรบกวนทำร้ายต่อก่อน แต่ปกติต่อจะหากินไปทั่ว เช่นตามผลไม้สุกงอม ตามเศษอาหารที่คนทิ้งไว้ เป็นต้น
       หมายเหตุ มีคำว่าต่อและแตนที่เรียกแมลงที่ไม่ได้อยู่ในวงศ์ Vespidae เป็นคำยกเว้น เช่นต่อตัวเรียวผอมๆ มีทั้งขนาดเล็กและใหญ่ เหมือนแตนมาก เช่น ต่อหมาร่า (Sphecidae) นอกจากนี้ก็มี ต่อแมงมุม (Pompilidae) ที่มีขายาว ตัวผอมๆ ก็มี ซี่งบางทีก็อาจหลงไปเรียกแตนได้ง่ายๆ  ต่ออีกหลายชนิดที่มีลำตัวเล็กและยาวไม่ถึง 15 มิลลิเมตรยังมีอีกหลายชนิด เช่น ต่อกาเหว่า (Chrysididae) ซึ่งมีสีเขียวตัวป้อมๆ สั้นๆ และต่อรู (Scoliidae) ซึ่งมีขนมีตัวเรียวๆ อาศัยอยู่ในรูใต้ดิน และต่อฟันเลื่อย (Tenthredinidae) ดังนั้นชื่อต่อกับแตน บางทีก็ยังสร้างความสับสนได้ไม่น้อย
ความสำคัญของต่อและแตน
        มีประโยชน์ในทางการเกษตร เป็นแมลงตัวห้ำที่มีประสิทธิภาพสูงในการลดปริมาณของศัตรูพืช โดยเฉพาะหนอนของผีเสื้อหนอนกระทู้ผัก หนอนกระทู้หอม หนอนเจาะสมอฝ้าย หนอนกอ หนอนม้วนใบ หนอนคืบต่างๆ เป็นต้น นอกจากนี้ยังพบกินตั๊กแตน จิ้งหรีด เพลี้ยและมวน รวมทั้งนำกลับไปที่รังเพื่อใช้เป็นอาหารของตัวอ่อนต่อแตนด้วย ต่อแตนช่วยกำจัดซากสัตว์ที่ตายได้อย่างดี ต่อแตนช่วยผสมเกสรดอกไม้ และสุดท้ายคนเรายังนำตัวอ่อนของต่อและแตนมาทำเป็นอาหาร และใช้เป็นเหยื่อตกปลา
โทษทางด้านการเกษตร ต่อโดยเฉพาะสกุล Vespa spp. เป็นศัตรูที่สำคัญของผึ้ง โดยการเข้าโจมตีรังผึ้งเพื่อนำน้ำหวานจากรังผึ้ง รวมทั้งตัวอ่อนผึ้งกลับไปเลี้ยงตัวอ่อนของต่อ นอกจากนี้พฤติกรรมการกินผลไม้สุกมีส่วนทำให้ผลไม้เสียหาย และเป็นช่องทางให้เกิดเชื้อราบริเวณที่เกิดแผลจากการกัดกิน แต่โทษที่สำคัญที่สุดที่มีผลต่อคนเราทางตรง คือการต่อยของต่อ โดยมีเหล็กใน และมีต่อมพิษเพื่อปล่อยน้ำพิษไปตามท่อผ่านออกทางเหล็กในเข้าสู่เหยื่อ การต่อยของต่อเมื่อต่อยแล้วสามารถดึงเหล็กในออกได้ และต่อยซ้ำได้อีกอย่างรวดเร็ว ซึ่งผลจากการถูกต่อยนั้นเจ็บปวดเฉียบพลัน และมีหลายรายที่พบว่ามีอันตรายถึงชีวิต
 


back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera

Comparing between the two banded tiger-wasps, Vespa affinis and V. tropica การเปรียบเทียบระหว่างต่อหัวเสือบ้านธรรมดา และต่อหัวเสือแถบกว้าง หรือต่อหลุม

v-affinis.jpgv-tropicana1.jpg
       Vespa affinis
(Linnaeus, 1764), the lesser banded hornet or the common tiger-wasp, Body length of workers and males 19-25 mm, queens reaching 30 mm. It easily distinguished from the related species, V. tropica by bright yellow or yellow orange at the second gastral segment while that of the latter is black. Vespa tropica (Linnaeus, 1758), the greater banded Hornet or the subterranean tiger-waps, this species is a subterranean species. The two photos were taken at the same ripen mango fruit dropped in the garden at my house in Bangkok (1.v.06). 
       
ต่อหัวเสือบ้าน มีรูปร่างลักษณะสีสันคล้ายกับต่อหัวเสือแถบใหญ่ หรือต่อหลุม มาก แต่แยกความแตกต่างกันได้ง่ายๆ จากโคนปล้องท้องปล้อง 1-2 โดยปล้อง 1 มีสีดำจาง ปล้อง 2 มีสีเหลืองอมส้ม ส่วนในต่อหัวเสือแถบใหญ่มีส่วนท้องปล้อง 1-2 เป็นสีดำ เป็นที่น่าสังเกตว่าต่อหัวเสือบ้านพบทั่วไปแม้ในกรุงเทพฯ ชอบทำรังตามต้นไม้ รังที่สร้างใหม่กลมๆ ขนาดเล็กแต่จะมีการพัฒนาสร้างเป็นรังซับซ้อนขึ้นเป็นรังใหญ่ขึ้นต่อไป ส่วนต่อหัวเสือแถบใหญ่ หรือต่อหลุม เป็นต่อที่ทำรังอยู่ใต้ดิน
back to Subfamily Vespinae
back to Hymenoptera