การเก็บและรักษาแมลง (Collecting and preserving insects)-in Thai
ภาพแมลงสะสมบางส่วนที่นำออกแสดงในห้องพิพิธภัณฑ์แมลงของสวนสัตว์แมลงสยาม
การสะสมแมลง
จะเริ่มสะสมแมลงอย่างไรดี การสะสมแมลงถ้าทำด้วยความชอบ เริ่มต้นด้วยความสนุกสนานตื่นเต้นเพราะความพึงพอใจในสิ่งที่ทำ ชอบแมลงในที่มีรูปแบบต่างๆ ที่มีสีสวยสันงาม สนใจในการดำรงชีวิตการเปลี่ยนแปลงร่างกายเป็นขั้นตอนอย่างน่าทึ่งของแมลง ถ้าเป็นอย่างนี้แล้วก็นับว่าเป็นก้าวแรกที่สำคัญยิ่ง การสะสมแมลงไม่จำเป็นว่าจะต้องเรียนเกี่ยวกับแมลงมา ไม่จำเป็นว่าจะเป็นเด็กผู้ใหญ่ ชายหรือหญิง? ขอให้สนใจ ขยันและทำจริงเป็นใช้ได้ มีประโยชน์อย่างแน่นอน อย่างน้อยที่สุดก็เป็นการคลายความเครียด ทำให้ลืมหน้าที่การงานที่ทำชั่วคราวได้เป็นอย่างดี
การสะสมแมลงเป็นงานอดิเรก
ยามว่างจากการงาน การเรียน หลายคนคงพักผ่อนหย่อนใจด้วยการท่องเที่ยว ดูหนัง ฟังเพลง เล่นกีฬา ออกกำลังกาย เล่นเกมต่าง ๆ ปลูกต้นไม้ เลี้ยงสัตว์ สะสมของเก่าเหรียญ แสตมป์ เปลือกหอย รวมทั้งแมลง แต่การทำงานอดิเรกต้องคิดเสมอว่าไม่ใช่การเพิ่มงาน หรือทำจนไม่มีเวลาว่าง ควรทำด้วยใจรักอยากเรียนรู้และเพลิดเพลิน จึงจะจัดว่าได้ประโยชน์อย่างแท้จริง แต่หากการสะสมที่ทำมานานและมองเห็นหนทางที่จะสร้างงานสร้างเงินได้ การสะสมนั้นก็อาจจะกลายอาชีพรองหรืออาชีพหลักขึ้นมาได้
ประตูสู่ความสำเร็จ
อุปกรณ์ที่เก็บสะสมแมลงและสถานที่ที่ใช้ในการเก็บรักษาแมลง ไม่ว่าจะใช้อุปกรณ์ง่ายๆ ภาชนะในการเก็บประยุกต์แบบง่าย ๆ เก็บได้เพียง 10-20 ตัว หรือเป็นร้อยเป็นพันตัว ต่างก็เป็นคอลเลคชั่นแมลง (insect collection) เหมือนกัน?หรืออาจพัฒนาเป็นพิพิธภัณฑ์แมลง (insect museum) ไปได้ ถ้ามีการรวมรวมแมลงมากพอ มีประโยชน์เช่นเดียวกัน ขึ้นอยู่กับความพึงพอใจในสิ่งที่ตัวเองมีอยู่ การเก็บสะสมเล็ก ๆ น้อย ๆ เริ่มจากแมลงธรรมดาที่พบเห็นง่าย ๆ ทั่วไป ต่างก็ให้ความรู้ เป็นการเริ่มต้นที่ดี ถ้าได้ทำมากขึ้นสม่ำเสมอก็จะเกิดทักษะชำนาญและมีประสบการณ์มากขึ้นตลอดเวลา ก้าวต่อไปถ้าผู้ที่เก็บนั้นพยายามจะจำแนกชนิด เขาก็จะพบกับหลักการทางวิทยาศาสตร์และเป็นนักวิทยาศาสตร์ไปโดยอัตโนมัติ นับเป็นประตูที่เปิดสู่หนทางการเรียนรู้วิทยาศาสตร์
การเรียนรู้จากการทำงานกับธรรมชาติ
ไม่ใช่เรื่องง่าย ๆ ที่จะเรียนรู้ความลับและสิ่งที่น่าสนใจต่างๆ ของธรรมชาติในห้องเรียนหรือในตำราเพียงอย่างเดียว เพราะมีเกร็ดความรู้อีกมากมายที่จำเป็นต้องได้เรียนได้รู้ โดยการเห็นและสัมผัสด้วยมือของตัวเอง คนที่เริ่มเก็บสะสมแมลงใหม่จะทำทุกอย่างให้ถูกต้องสมบูรณ์ไม่ผิดพลาดคงเป็นไปไม่ได้ จำเป็นต้องค่อยปรับปรุงแก้ไขให้ดีขึ้น แบบค่อยเป็นค่อยไป ยิ่งนานเท่าไร ประสบการณ์และความสามารถก็ย่อมดีขึ้นเองและทำได้อย่างแคล่วคล่องว่องไวด้วยความชำนาญ การจับแมลงบางครั้งอาจจะต้องโดนกัดหรือโดนต่อยบ้าง ซึ่งจะช่วยให้คุยได้ว่าแมลงนั้น ๆ มีพิษมีอันตรายอย่างไร แต่ไม่ได้หมายความว่าเอามือยื่นไปให้แมลงต่อย การปฏิบัติงานภาคสนานมีบรรยากาศที่ดีควรค่าแก่การจดจำ และโอกาสที่เหมาะสมที่จะพบแมลงแปลกๆ นั้นไม่ได้พบง่าย ๆ เสมอไป
การสะสมแมลงเป็นส่วนตัว
นักวิทยาศาสตร์จำนวนมากสามารถทำงานค้นคว้าวิจัยได้อย่างดีเยี่ยมจากแมลงที่ตัวเองเก็บสะสมมา สามารถจะหยิบฉวยออกมาดูเมื่อไรก็ได้ อีกทั้งการไปศึกษาแมลงในพิพิธภัณฑ์แมลงต่างๆ ค่อนข้างยุ่งยากต้องขออนุญาต บางแห่งยังถูกเรียกเก็บเงินค่าบำรุงอีก เพราะการเข้าศึกษาหรือดู อาจจะทำให้ตัวอย่างแมลงนั้นเสื่อมหรือเสียหายได้ ถ้าไม่ใช่หน้าที่การงานหลักหรือจำเป็นแล้วไม่แนะนำให้ทำ
ป้ายบันทึกแมลง
แมลงที่เก็บสะสมไว้จะขาดคุณค่าทางวิทยาศาสตร์ถ้าไม่มีป้ายบันทึกแมลง ในปัจจุบันนี้ พบว่าแมลงที่เก็บสะสมไว้บางตัวมีค่ามากก็เพราะมีป้ายบันทึก ทำให้เราทราบเรื่องราว ความเป็นมาในอดีตเปรียบเทียบกับความเปลี่ยนแปลงที่พบในปัจจุบัน ป้ายบันทึกแมลงโดยทั่วไปจะระบุสถานที่จับ วันเดือนปี ชื่อผู้จับและอาจจะมีข้อมูลอื่นๆ เช่นเป็นแมลงที่กำลังผสมพันธุ์กันอยู่ หรือแมลงนั้นกำลังกินพืชอาหารชนิดใดอยู่ แมลงนั้นได้มาจากการออกมาจากดักแด้ที่ทราบที่มาที่ไปของดักแด้ก็จะช่วยให้มีข้อมูลประกอบมากขึ้น
การลงทุนเก็บแมลง
การเก็บแมลงเพื่อการศึกษาวิจัยอย่างมีแผนงานเป็นลงทุนที่ค่อนข้างสูงเพราะอุปกรณ์ที่แพง ตำราแพงและหายาก เข็มที่ใช้เซ็ทแมลงโดยเฉพาะซึ่งเป็นเข็มสเตนเลสไม่เป็นสนิมมักนำเข้าจากต่างประเทศ มีราคาถึงอันละ 1-2 บาท กล่องใส่แมลงซึ่งเป็นหีบไม้อย่างดี ราคาใกล้หลักพันบาทหรือมากกว่า แต่ถ้าการเก็บอย่างไม่พิถีพิถันนักอาจใช้กล่องพลาสติกใสที่มีฝาปิดสนิท ก็สามารถใช้แทนได้ รวมทั้งเข็มก็อาจใช้เข็มมุดหัวสีธรรมดาแทนได้ การลงทุนคงไม่ใช่ปัญหาถ้ารักและสนใจจริง เพราะแมลงบางตัวที่เป็นแมลงต้นแบบในการศึกษาค้นคว้าวิจัยมีคุณค่ามากกว่าการจะตีราคาเป็นเงิน
การเก็บของป่าและแมลงยังเป็นอาชีพหนึ่งของคนที่อาศัยอยู่ในป่าซึ่งห่างไกลความเจริญแต่มีความใกล้ชิดกับธรรมชาติ ชาวบ้านโดยเฉพาะในเขตป่าชุมชนซึ่งไม่มีการบุกรุกแผ่วถางป่าทำไร่เลื่อนลอย ส่วนใหญ่ตระหนักถึงคุณค่าของป่าไม้เป็นอย่างดีและช่วยกันเป็นหูเป็นตาดูแลรักษาป่าได้ดีมากจะเห็นได้ว่ามีอาสาสมัครดับไฟป่าโดยไม่เรียกร้องค่าตอบแทนใดๆ เมื่อเกิดไฟป่าขึ้น ตราบใดที่ป่ายังสมบูรณ์ชาวบ้านก็จะมีความสุข ได้ใช้ทรัพยากรธรรมชาติป่าอย่างยั่งยืน เช่นการมีน้ำ มีความชุ่มชื้น ไม่แห้งแล้ง และมีของป่าสัตว์รวมทั้งแมลงที่หลากหลายเหมือนเดิม แม้ชาวบ้านบางคนอาจจะรู้จักเก็บแมลงมาขายเป็นรายได้เสริมอยู่เป็นประจำก็ตาม
อุปกรณ์และวิธีการ อุปกรณ์ในการจับแมลงไม่ยุ่งยากขึ้นอยู่กับการเตรียมการ แล้วแต่สถานะการณ์และชนิดของแมลง เช่นถ้าเป็นแมลงที่มีพิษที่อาจกัดต่อยเราได้ การจับด้วยมือเปล่าคงทำไม่ได้ ดังนั้นต้องใช้สวิง ใช้ปากคีบ ใช้ขวดปากกว้าง หลอดพลาสติก หรือถุงพลาสติกครอบจับโดยตรง แต่ถ้าเป็นแมลงไม่มีพิษและเกาะนิ่ง ๆ ให้จับง่าย ๆ ก็ใช้มือจับได้ทันที เช่นด้วงปีกแข็งต่างๆ แต่ถ้าจะไม่ให้เกิดความเสียหายในกรณีที่เป็นผีเสื้อหรือแมลงที่บอบบางควรใช้อุปกรณ์อื่น ๆ ช่วยด้วยจะดีกว่า แมลงที่จับได้อาจจับเป็นเพื่อการถ่ายภาพ การนำมาเลี้ยงเพื่อขนายพันธุ์ และเพื่อการศึกษา ควรระวังไม่จับแมลงหลายตัวขัง หรือเก็บรวมกันในภาชนะเดียวกัน เพราะแมลงจะกัดกัน หรือเกิดการกระทบกระทั่งกันทำให้เสียหายได้ง่ายๆ
วิธีจับผีเสื้อที่ถูกต้อง การจับผีเสื้อโดยไม่ต้องทำให้ผีเสื้อตายก็ทำได้โดยการใส่ถุงพลาสติกเล็ก ๆ หรือซองกระดาษพับเป็นรูปสามเหลี่ยม หุบพับปีกก่อนให้ซ้อนกันอยู่บนหลังก่อนนำใส่ซอง
เมื่อเดินทางกลับถึงที่พัก บ้านหรือที่ทำงาน แมลงที่ต้องการเลี้ยงศึกษาก็นำมาเลี้ยงต่อได้ ส่วนแมลงตัวไหนต้องการเซ็ทเพื่อเก็บรักษาไว้ในคอลเลคชั่นอาจทำให้ตายได้โดยการนำไปใส่ตู้เย็นในช่องแช่แข็งเท่านั้นก็สามารถเก็บไว้ได้นานนับเดือนโดยไม่เสีย เมื่อต้องการเซ็ทก็นำออกมาวางไว้ภายนอกประมาณห้าถึงสิบนาทีเพื่อให้น้ำแข็งละลายก็นำมาเซ็ทได้ การเซ็ทอาจใช้โฟม ถ้าเป็นด้วงก็ปักด้วยเข็มยึดตัวก่อนที่อกหรือปีกขวามุมซ้ายบน จากนั้นนำมาปักที่โฟมแล้วยึดขาและหนวดด้วยเข็มหมุดให้อยู่ในท่าที่ต้องการ ถ้าเป็นผีเสื้อปักเข็มที่กลางอก ถ้าไม่มีไม้เซ็ทแมลงก็ใช้โฟมแต่ทำที่เซ็ทเป็นร่องเป็นแนวยาวสำหรับให้ตัวผีเสื้อวางอยู่ในร่องส่วนปีกก็กางด้านบนและมีกระดาษตัดเป็นแถบยาวๆ ปิดทับเพื่อยึดให้แน่นอีกทีหนึ่ง การเขี่ยปีกก็ทำด้วยเข็ม เมื่อทำทุกอย่างเรียบร้อยแล้วจึงนำไปอบแห้งในตู้อบ ลักษณะคล้ายตู้ฟักไข่ที่อุณหภูมิประมาณ 35-40 องศาเซลเซียส อาจจะอบด้วยปีบที่ติดลอดไฟฟ้าหรือปีบที่ตั้งไว้กลางแดดก็ได้ การที่ไม่วางตากแดดโดยตรงเพราะแดดจะเลียสีปีกผีเสื้อให้ซีดลงได้ ควรระวังอย่าให้มดหรือจิ้งจกกินแมลงที่เซ็ทเพราะมันชอบมาก เมื่อผีเสื้อหรือแมลงแห้งจึงถอดเข็มที่ยึดออกแล้วนำไปเก็บรักษาในหีบเก็บแมลง หรือกล่องพลาสติก ที่ปูพื้นกล่องด้วยโฟมหรือแผ่นก๊อก ใสลูกเหม็นหรือการบูนเพื่อป้องกันหรือช่วยเป็นสารไล่ไม่ให้แมลงเล็ก ๆ อื่นมากินแมลงที่เซ็ทด้วย นี่เป็นอุปกรณ์และวิธีการง่าย ๆ ที่ใครก็ทำได้ไม่ยาก
ทรัพยากรธรรมชาติที่เป็นสมบัติของชาติของแผ่นดิน
ธรรมชาติป่าไม้ พื้นที่ป่ากำลังลดลงอย่างรวดเร็วซึ่งส่งผลกระทบต่อชนิดและปริมาณแมลงซึ่งส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในป่า มีชาวต่างประเทศจากทั่วโลกไม่น้อยที่ตื่นตัวกับทรัพยากรธรรมชาติแมลงของประเทศในเขตร้อน เช่นไทย เข้าใจปัญหานี้ดีได้ใช้ความพยายามทุกช่องทางในการตักตวงผลประโยชน์จากไทยทั้งการประสานงานกับทางภาครัฐและเอกชนเข้ามาเก็บและศึกษาแมลง ทำให้ไทยเป็นฝ่ายเสียเปรียบเพราะหวังจะได้เพียงเงินช่วยเหลือและข้อมูลทางวิชาการ แมลงส่วนใหญ่จึงถูกนำไปเก็บรักษาในต่างประเทศเกือบทั้งหมด หรือทั้งหมด อย่างที่รู้ๆ เห็นๆ กันอยู่ในปัจจุบันนี้ ในขณะที่นักวิจัยคนไทยที่ไม่ได้ร่วมอยู่ในโครงการดังๆ หรือหน่วยงานของรัฐไม่ได้รับความอนุเคราะห์ช่วยเหลือเท่าที่ควร ทำให้โอกาสในการศึกษาถูกจำกัดลงอย่างสิ้นเชิง
เป็นเรื่องที่ไม่น่าเชื่อว่าคนไทยมีความตื่นตัวในการศึกษาและการเก็บตัวอย่างเพื่อติดตามความเป็นไปของแมลงในธรรมชาติน้อยมาก ทั้งๆ ที่รู้ว่าแมลงมีคุณค่าให้ประโยชน์มากกมาย คนที่จับแมลงมักกลายเป็นผู้ร้ายทางสังคมของกลุ่มคนที่เรียกว่านักอนุรักษ์ ทางสายกลางแบบมีเหตุผลน่าจะเป็นทางออกที่ดี การจับแมลงถ้าไม่ไปลักลอบจับในเขตหวงห้ามไม่ถือว่าทำผิดกฎหมาย หรือกฎเกณฑ์ของโลกทั้งทางโลกและทางธรรมเรื่องบาปบุณคุณโทษ เพราะการกระทำดังกล่าวนี้ไม่ได้ทำด้วยความอาฆาตพยาบาทหรือความโลภ ทุกคนมีสิทธิเสรีภาพที่จะกระทำได้ ถ้าหากไม่มีคนเก็บแมลงไม่มีคนศึกษาติดตามแมลงในประเทศไทย ต่อไปผลงานต่างๆ ก็คงต้องแบมือรอขอจากต่างประเทศเท่านั้น เราจะไปรู้จักแมลงอะไรต่ออะไรดีได้อย่างไรถ้าไม่มีการเก็บตัวอย่างมาเพื่อศึกษาและเป็นหลักฐานทางวิชาการ ถ้าขาดตรงนี้แล้วจะเอาข้อมูลที่ไหนไปยืนยันว่าแมลงชนิดไหนควรใส่ไว้ในบัญชีแมลงที่อยู่ในข่ายกำลังถูกคุกคามหรืออยู่ในข่ายอันตรายทางการค้า คนที่เลือกเรียนทางกีฏวิทยาเริ่มสับสนกับสถานภาพของตนเองมากขึ้น ทำให้ขาดประสบการณ์และไม่กล้าที่จะคิดทำในสิ่งที่ถูกต้องเพื่อตัวเองและประเทศชาติบ้านเมือง ประเทศไทยเรากำลังขาดคนรุ่นใหม่ที่มีไฟแรงที่จะมาทดแทน คนที่อยู่ในวงการแมลงนี้คงเข้าใจดีว่าในปัจจุบันนี้มีน้อยคนที่เก็บรักษาแมลงและผลิตผลงานทางวิชาการออกมาเป็นชิ้นเป็นอันเพื่อเผยแพร่
